Yassaviya

Ahmad Yassaviyning Yasi — bugungi Turkiston shahri — bilan va uning nomi ostida yetib kelgan turkiy diniy-ma’rifiy meros bilan aloqasi ishonchli asosga ega. Sayram, Yasi, O‘tror va Xorazm tomon yo‘llar karvon shaharlari, obod vohalar, ko‘chmanchi jamoalar, olimlar, hunarmandlar va qiroat ahli olamini tashkil etgan. Yassaviyning ahamiyati qisman shu olamlarning uchrashuvida namoyon bo‘ladi. Diniy tarbiya turkiy she’riy ovoz orqali eshitilib, darsxona chegarasidan tashqarida ham xotirada yashay olgan.

Uning hayotining tarixiy konturi ixlos va e’tiqod xotirasida saqlangan siymosiga qaraganda ancha siyrak. Vafoti odatda hijriy 562 / milodiy 1166–1167-yillarga nisbat beriladi. Aniq tug‘ilgan sana, bolalik voqealari, safarlar va ustozlarining ketma-ketligi asosan keyingi manbalardan kelib chiqadi. Mas’uliyatli tarjimai hol bu rivoyatlarni chetga surmaydi; har birining qanday manba ekanini o‘quvchiga ko‘rsatadi.

Arslon Bobo ilk barakani yetkazgan zot va yosh Ahmadning birinchi yo‘l ko‘rsatuvchisi sifatida yodga olinadi. Mashhur rivoyatlar Yassaviyni payg‘ambarlik davri va O‘trorning muqaddas geografiyasi bilan bog‘laydi. Ularning tarixiy ketma-ketligini zamondosh dalillar bilan belgilab bo‘lmaydi. Biroq bu rivoyatlarning davomiyligi yassaviy jamoalari ma’naviy uzatishni qanday tasavvur qilganini ochadi: omonat, xizmat va ta’lim berilishidan oldin qabul qilingan meros sifatida.

Yusuf Hamadoniy bilan aloqa eng keng qabul qilingan silsila rivoyatiga aylandi va Yassaviyni Xuroson hamda Movarounnahrning ilmli tasavvuf tarmoqlariga joylashtirdi. Manbalar boshqa nisbatlarni ham saqlaydi. Shuning uchun Atlas Hamadoniyni kuchli keyingi silsila xotirasi sifatida ko‘rsatadi; bu Yassaviya va Xojagon yagona muassasa bo‘lganini isbotlamaydi. Ularning tarixlari uchrashadi, raqobatlashadi va bir-birini qayta talqin qiladi, ammo bitta tariqatga qo‘shilib ketmaydi.

Qozog‘iston Qo‘lyozmalar milliy markazi bayon qilgan 2006-yilgi katalog Yassaviyga nisbat berilgan 1 026 xil hikmatni o‘z ichiga olgan 175 majmua qo‘lyozmani tavsiflaydi. Ularning tartibi va tarkibi turlicha. Alohida tadqiqot Sankt-Peterburgdagi ommaviy yoki tanqidiy nashrlarga yetarlicha ta’sir ko‘rsatmagan yigirma uch nusxani aniqlagan. Bu sonlar 1 026 she’rning muallifi Yassaviy ekanini isbotlamaydi. Ular xotira, qiroat, ko‘chirish va nisbat berish maktabining ko‘lamini ko‘rsatadi.

Hikmat muayyan nusxaga, keyinroq qabul qilingan Yassaviy korpusiga, maktab doirasida ijod qilgan shoirga yoki zamonaviy tahririy nisbatga tegishli bo‘lishi mumkin. Qozonning 1904 va 1912-yilgi nashrlari bu merosning davomiyligi uchun qimmatli dalildir, lekin ularning hech biri dastxat yoki uzil-kesil aniqlangan asl matn emas. Atlasdagi har bir tarjimada tayanch nusxa ko‘rsatiladi; diplomatik ko‘chirma, o‘qish uchun tayyorlangan matn, so‘zma-so‘z tarjima, adabiy tarjima va sharh alohida saqlanishi kerak.

Hikmatlar korpusi va keyingi yassaviy nasrda bir necha harakat takrorlanadi: tavba — g‘aflatdan samimiy qaytish; faqr — nafsning o‘ziga ahamiyat talab qilishidan ozodlik; zikr — diqqatni jamlovchi eslash; odob va xizmat — ichki da’volar xulqda sinovdan o‘tadigan maydon; Payg‘ambarga bog‘lanish; va qalb ma’rifati bilan qo‘shilgan muhabbat. Keyingi asarlar yo‘lni shariat, tariqat, ma’rifat va haqiqatning to‘rtlik tuzilishi orqali tartiblaydi.

Ilk nasriy arxiv beqiyos ahamiyatga ega. So‘fi Muhammad Donishmandning «Mir’at al-qulub»i, Ishoq Xojaning XIV asr o‘rtalariga oid, bir tahrirda «Hadiqat al-’arifin» deb atalgan tarixi hamda keyingi «Ta’lim al-Dhakirin» va Haziniyning «Jawahir al-Abrar»i maktabning o‘zini qanday tushuntirganini saqlaydi. Ularning qo‘lyozmalari Yassaviydan keyingi davrga tegishli; ayrim matnlarning bir necha tahriri bor. Ular rivojlanishni yoritadi, ammo yo‘qolgan dastxat o‘rnida ko‘rsatilmasligi kerak.

«Zikr-i arra» nomi bilan ma’lum ovozli zikr keyingi manbalarda hujjatlashtirilgan yassaviy amaliyotga mansub. Bu yerda u tarixiy jihatdan tavsiflanadi, nazoratsiz mashq sifatida o‘rgatilmaydi. Xilvat, ro‘za, nafas intizomi va murshidga itoatga ham shu chegara tatbiq etiladi.

Mansur Ota Arslon Bobo xonadoni orqali oilaviy va ilk vorislik xotirasini olib keladi. Said Ota Atoiya hamda Xorazm va dashtning islomlashuv rivoyatlariga yo‘l ochadi. So‘fi Muhammad Donishmand «Mir’at al-qulub» orqali O‘tror yaqinidagi matniy va ta’limiy tarmoqqa asos bo‘ladi. Hakim Ota — Sulaymon Boqirg‘oniy — yassaviy merosni Xorazm turkiy she’riyati va keyingi Zangi Ota xotirasi bilan bog‘laydi.

Bu yo‘llardan boshqa doiralar ham chiqadi: Suksuk Ota, keyingi Ibrohim Ota, Ismoil Ota, Ishoq Xoja, Zangi Ota, Anbar Ona va Ota vorislari. O‘xshash ismlar jiddiy manbashunoslik xavfidir. Ilk Said Otani keyingi Sayyid Ota bilan, Yassaviyning otasi Ibrohim Otani Donishmand vorislari qatoridagi Ibrohim bilan bildirmasdan birlashtirish mumkin emas. Ziyoratgoh joylashuvi tirik xotirani hujjatlashtirishi mumkin, ammo unga bog‘langan har bir tarjimai hol da’vosini isbotlamaydi.

Temuriylar davrida yassaviy shayxlar mansublik, muqaddas nasab, homiylik, qiroat va ziyoratgoh tarmoqlari orqali butun ko‘chmanchi yoki o‘troq jamoalarni bog‘lay olgan. Oilaviy xonadonlar, sayyor ustozlar, mahalliy xonaqohlar, she’riy xotira va mintaqaviy ittifoqlar merosni turlicha saqlagan. Natijada doimiy yagona ma’muriy mashina emas, ijtimoiy maydon yuzaga kelgan.

Bu Xojagon va keyingi Naqshbandiya bilan munosabatni ham aniqlashtiradi. An’analar o‘zaro aloqada bo‘lgan, raqobatlashgan, keyingi silsilalarda ayrim shaxslarni umumiy deb bilgan va ba’zan bir-birining xotirasini o‘zlashtirgan. Keyingi naqshbandiy rivoyatlar yassaviy siymolarni o‘z tarixiga kiritishi, yassaviy jamoalar esa naqshbandiy ustozlar bilan aloqaga kirishishi mumkin edi. Aloqa aynanlik degani emas; ta’sir ham muassasaviy vorislikni avtomatik isbotlamaydi.

UNESCO hozirgi majmua qurilishini 1389–1405-yillarga belgilaydi va u kichikroq maqbara o‘rnida barpo etilganini qayd qiladi. Tugallanmagan bino katta markaziy zal atrofida joylashgan o‘ttiz besh xonani, yig‘in, marosim, mehmondorchilik, dafn va xizmat uchun joylarni o‘z ichiga oladi. Uning ko‘lami Yassaviyning nufuzi vaqt davomida qanday oshganini ko‘rsatadi; u Temuriylar obidasini XII asr guvohiga aylantirmaydi.

Maqbarani arxiv sifatida o‘qish ma’qul: hukmdor homiyligi, me’moriy izlanish, ziyorat, bitik, ta’mir, muhofaza va jamoaviy xotira arxivi sifatida. Qabr muqaddas geografiyaga barqarorlik berdi; har bir keyingi avlod esa shu geografiyani yangidan talqin qildi.

Qozon bosma madaniyati hikmat an’anasiga Volga–Ural olamida yangi tarqalish imkonini berdi. Zamonaviy o‘zbek, qozoq, rus va turk nashrlari turli tahririy qarorlar qabul qildi; ilmiy tadqiqotlar esa har qanday ommaviy kitobdan kengroq qo‘lyozma maydonini ochdi. Milliy meros muassasalari va tirik e’tiqod jamoalari bugun bir nom atrofida uchrashadi, ammo unga doim bir xil savollarni bermaydi.

Anadolu va undan tashqaridagi ta’sir da’volari mahalliy silsila da’volari kabi ehtiyotkorlikni talab qiladi. Umumiy turkiy diniy lug‘at, keyingi nasab, sayyor darvesh hikoyasi va muassasaviy zanjir aloqaning turli shakllaridir. Atlas har bir yo‘lni kuzatadi, o‘xshashlikni vorislikka aylantirmaydi. Uning vazifasi sof aslni muzlatib qo‘yish emas, uzatish tarixini yetarlicha ochiq ko‘rsatishdir: shunda ehtirom va tanqidiy o‘qish bir-birini chuqurlashtiradi.